Historia

Białoruskie fiasko

Andrzej Nowicki

Gdy w 1915 r. front przesunął się na linię Wilno – Dźwina, Berlin po raz pierwszy rzucił mgliste sugestie wsparcia niezależnej Białorusi. Białoruska świadomość narodowa stawiała wtedy dopiero pierwsze kroki. Miejscowa elita uległa najpierw polonizacji, a po rozbiorach także rusyfikacji. Zwykli mieszkańcy uważali się po prostu za miejscowych, a przyjęte powszechnie kryterium konfesyjne odgórnie dzieliło Białorusinów na katolików – Polaków oraz prawosławnych Rosjan.

Pierwsza wojna światowa wywołała tektoniczne wstrząsy na politycznej mapie Europy, ponieważ upadek trzech imperiów skutkował paradą niepodległości. Nowa Europa nabierała wyraźnie etnicznych konturów, dlatego z szansy utworzenia własnego państwa chcieli również skorzystać Białorusini. Niestety próba wybicia się na niepodległość, podobnie jak wysiłki ukraińskie, zakończyła się niepowodzeniem. Jakie były kulisy powstania i upadku Białoruskiej Republiki Ludowej?

Niepodległościowe marzenia

Aby zachować obiektywizm, trzeba zaznaczyć, że białoruska próba uzyskania samodzielności, która została podjęta w końcowej fazie I wojny światowej, dziś jest traktowana niejednoznacznie. Interpretacyjne różnice zależą oczywiście od punktu widzenia, dlatego historycy białoruscy wskazują na czynniki zewnętrzne, które zadecydowały o ówczesnym niepowodzeniu. Do głównych zaliczają: bolszewicki pucz w Rosji, pokój brzeski i wojenną klęskę Niemiec oraz wojnę polsko-radziecką wraz traktatem ryskim. Z kolei zachodni oraz rosyjscy badacze wskazują na problemy wewnętrzne Białorusi, z niską świadomością narodową na czele, a co za tym idzie, z mocno niedoskonałą organizacją polityczną. Z pewnością prawda kryje się gdzieś pomiędzy przeciwnymi punktami widzenia, bo wszystkie czynniki wspólnie zadecydowały o białoruskiej porażce. Tak czy inaczej, niepodważalny pozostaje fakt rewolucyjnego wrzenia, jakie ogarnęło imperium rosyjskie w 1917 r. Demokratyczna rewolucja lutowa nie tylko zniszczyła dotychczasowe ramy prawne i ustrojowe państwa, ale uruchomiła domino suwerenności narodów wchodzących w skład wieloetnicznego imperium. Takie nacje, jak Polacy, Finowie czy Bałtowie, z góry opowiedziały się za definitywnym rozstaniem. Inne, tak jak Ukraińcy oraz Białorusini, a więc narody, które nigdy w swej historii nie miały tradycji państwowych, opowiadały się początkowo za szeroką autonomią w demokratycznej Rosji. W istocie były to żądania federalizacji ustroju i politycznej równoprawności z Rosjanami. Takie postulaty nabrały kształtu podczas zjazdu białoruskich organizacji narodowych, który rozpoczął obrady w marcu 1917 r. Ostrożność była podyktowana tyleż nadzieją na pokojowe negocjacje z rosyjskim Rządem Tymczasowym, co względami praktycznymi. Pamiętać trzeba, że jakkolwiek szala wojny przechylała się w tym czasie na korzyść Ententy, czyli Rosji, to akurat sytuacja na froncie wschodnim była skomplikowana. Linia walk podzieliła Białoruś na dwie części i licząc na dezintegrację państwową, armia kajzerowska sprzyjała etnicznym podziałom we wrogim imperium. Gdy w 1915 r. front przesunął się na linię Wilno – Dźwina, Berlin po raz pierwszy rzucił mgliste sugestie wsparcia niezależnej Białorusi. Białoruska świadomość narodowa stawiała wtedy dopiero pierwsze kroki. Historia państwowości na terenach zamieszkałych przez białoruską grupę etniczną to inna kwestia, bo jej źródeł można się dopatrywać w Księstwie Połockim, nie wspominając o tak oczywistych organizmach, jak Wielkie Księstwo Litewskie czy Rzeczpospolita. Jednak ze świadomością narodową było gorzej, ponieważ miejscowa elita uległa najpierw polonizacji, a po rozbiorach Rzeczypospolitej, także rusyfikacji. Zwykli mieszkańcy uważali się po prostu za miejscowych, a przyjęte powszechnie kryterium konfesyjne, odgórnie dzieliło Białorusinów na katolików – Polaków oraz prawosławnych Rosjan, ewentualnie Biało-Rosjan. Według tej samej zasady, imperialna administracja nazywała Rusinów, czyli późniejszych Ukraińców – Mało Rosjanami. Sama myśl o etnopolitycznym usamodzielnieniu pojawiła się wśród białoruskiej inteligencji dopiero na przełomie XIX i XX w. Zatem pierwsze organizacje polityczne akcentujące narodową odrębność datują się na 1903 r., gdy w programie Białoruskiej Socjalistycznej Gromady (partii) pojawił się postulat zamiany rosyjskiego samodzierżawia na demokratyczną federację, w której Białoruski Kraj ze stolicą w Wilnie nabędzie praw szerokiej autonomii kulturalno-etnicznej. Takie stanowisko zajęły białoruskie organizacje demokratyczne, które w czerwcu 1917 r. ukonstytuowały organ wykonawczy – Centralną Radę Białoruską (CRB). Impulsem determinującym przyśpieszenie tempa wydarzeń stał się nieodległy pucz bolszewicki w Rosji. Komuniści szybko opanowali niezajętą przez Niemców część Białorusi, a swoje rządy rozpoczęli od delegalizacji i rozgonienia Białoruskiego Zjazdu Przedstawicielskiego, który został zwołany, aby rozpatrzyć narodową przyszłość. W jego miejsce bolszewicy powołali Obłiskomzap, czyli zjazd delegatów żołnierskich i robotniczych. O ile z obecnością pierwszych nie było problemu, o tyle z drugimi był kłopot, bo gubernia białoruska była obszarem wyłącznie rolniczym. Oczywiście CRB nie uznała władzy sowieckiej, a patową sytuację rozstrzygnęli nieoczekiwanie Niemcy. W tym samym czasie bolszewicy ogłosili faktyczne wyjście Rosji z wojny i rozpoczęli negocjacje pokojowe z Berlinem. Jako że rokowania nie posuwały się do przodu, kajzer Wilhelm wydał rozkaz ofensywy, która miała skłonić Moskwę do większej ugodowości. W marcu 1918 r. cała Białoruś wraz ze stolicą w Mińsku znalazła się pod niemiecką okupacją, delegacja bolszewicka zaś usiadła w Brześciu do stołu rokowań z II Rzeszą i Austro-Węgrami. W takiej sytuacji CBR ogłosiła, że przejmuje całą władzę na Białorusi. Instytucją rządzącą został Sekretariat Ludowy. Drugim aktem prawnym, mającym charakter manifestu do narodu, nowe władze ogłosiły Białoruś Republiką Ludową. Jako że były zdominowane przez socjalistów, wśród podstaw ustrojowych znalazły się demokratyczne prawa wszystkich obywateli oraz gwarancje sprawiedliwości społecznej, takie jak prawo do pracy i ośmiogodzinny dzień pracy. Wreszcie 25 marca 1918 r.  Centralna Rada Białoruskiej Republiki Ludowej ogłosiła niepodległość w etnograficznych granicach życia Białorusinów. Pod tym nieostrym terminem rozumiano: gubernię mohylewską, większą część guberni mińskiej, grodzieńskiej z Grodnem i Białymstokiem, Wileńszczyznę z Wilnem oraz gubernie witebską, smoleńską i czernichowską w tych częściach, gdzie przeważała ludność białoruska. W tzw. gramocie niepodległościowej możemy przeczytać: „Teraz my (Białorusini), zrzucamy z ojczyzny ostatnie jarzmo państwowej zależności, które rosyjscy carowie siłą narzucili naszemu niezależnemu i wolnemu krajowi”. Na flagę narodową wybrano barwy biało-czerwono-białe, a jako herb państwa wskazano „Pogoń”, nawiązującą do tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Poprzednia
1 2

Wstępniak

Dostęp do serwisu

Wydanie papierowe, Android, iOS, WWW, ebook.

Komentarz rysunkowy

Felietony

Viktor Kozaryk

Wesołe miasteczko „Czarnobyl”

Miejsce największej katastrofy nuklearnej XX wieku stało się atrakcją turystyczną.

Andrzej Gąsiorowski

Samotny wojownik

To przecież nieprawda, że powietrze jest niczym. Tak jest tylko dla tych, którzy nie potrafią się nim posługiwać.