Historia

Twórca ukraińskiej historii

Igor Słowiński

To, jak Mychajło Hruszewski opisał relacje między Ukraińcami a Rosjanami oraz Polakami ukształtowało nowoczesną ukraińską tożsamość narodową.

Jedenasta edycja encyklopedii „Britannica” z 1911 r. pod hasłem „Kijów” informuje, że jest to miasto rosyjskie. Od tej informacji zaczyna swoją książkę o ukraińskim historyku i polityku, Mychajle Hruszewskim, współczesny ukraiński historyk wykładający na Uniwersytecie Harvarda, Serhii Plokhy („Unmaking of Imperial Russia”). Co się musiało wydarzyć, aby ta notka z encyklopedii została uznana za swego rodzaju kuriozum ? Odwołując się do znakomitej książki ukraińskiego historyka, warto przyjrzeć się historii Mychajły Hruszewskiego.

Historycy jako twórcy narodu

Ukraińcy znajdują się w jednym z najważniejszych okresów w swojej historii. Rozstrzygają o swojej przyszłości, ale także określają swój stosunek do przeszłości. Historia zwykle nie jest tym, co rozpala namiętności mas, ale procesy te są bardzo istotne dla zrozumienia ukraińskiej tożsamości. Historia życia i twórczości Mychajły Hruszewskiego (1866–1934) ma wielkie znaczenie dla kształtowania się nowoczesnego narodu ukraińskiego. Przede wszystkim Hruszewski – jako historyk i polityk – przyczynił się w stopniu decydującym do unieważnienia rosyjskiej narracji historycznej, zgodnie z którą istnieje wielkoruski naród składający się z Rosjan, Małorosjan (Ukraińców) i Białorusinów. Jego obraz historii uprawomocnił pogląd, że Ukraińcy są samodzielnym narodem, a nie tylko grupą etniczną, stanowiącą część narodu wielkoruskiego. Jego 10 – tomowa „Historia Ukrainy – Rusi”, przedstawiająca dzieje Ukrainy od początków aż do połowy XVII wieku wspierała tezę o narodowej odrębności Ukrainy i politycznej niezależności. Rozwój tożsamości narodowej wymaga pojawienia się spójnej narracji historycznej. Naród – według znanej frazy Benedicta Andersona – jest wspólnotą wyobrażoną. Kluczową rolę w konstruowaniu tożsamości narodowej odgrywa inny naród, zwłaszcza taki, który jest postrzegany jako egzystencjalne zagrożenie. To odniesienie do niego daje poczucie własnej odrębności. To, jak Hruszewski opisał relacje między Ukraińcami a Rosjanami oraz Polakami przyczyniło się do ukształtowania nowoczesnej ukraińskiej tożsamości narodowej.

Początki ukraińskiego odrodzenia narodowego sięgają 1805 r., kiedy to w Charkowie powstał pierwszy ukraiński uniwersytet. Wprawdzie wielu profesorów było Niemcami, ale studenci byli ukraińscy. Z bram tego uniwersytetu oraz powstałego w 1834 r. Uniwersytetu w Kijowie, wyszła generacja działaczy narodowych.

Wielkie znaczenie dla rozwoju ukraińskiego ruchu narodowego miało powstanie Bractwa św. Cyryla i Metodego, które tworzyli tak wybitni intelektualiści ukraińscy, jak Pantelejmon Kulisz, wielki poeta Taras Szewczenko oraz historyk Mykoła Kostomarow, autor najważniejszych dokumentów programowych Bractwa. Kostomarowa można uznać za jednego z poprzedników Hruszewskiego. Podobne jak Hruszewski, traktował on historię jako element budowania tożsamości narodowej. Podobną rolę odegrał mentor Hruszewskiego, Wołodymyr Antonowicz, który był aktywnym działaczem ważnej organizacji zajmującej się działalnością polityczną i edukacyjną – ukraińskiej Hromady. Warto dodać, że także współcześni Hruszewskiemu historycy jak Dmytro Doroszenko i Wacław Lipiński byli zaangażowani w ukraiński ruch narodowy i zajmowali ważne pozycje w rządzie Pawła Skoropadskiego w 1918 r.

Ukrainiec z Chełma

Mychajło Hruszewski urodził się w 1866 r. w Chełmie i w licznych swoich pracach dowodził praw Ukraińców do ziemi chełmskiej. Ojciec Hruszewskiego był nauczycielem i przybył do Chełma po powstaniu styczniowym w ramach polityki rusyfikacyjnej. Mimo że matka miała silne związki z kulturą polską, syn otrzymał edukację rosyjską. Jest pewien paradoks w historii życia Hruszewskiego: jego ojciec był głęboko przekonany o tym, że Ukraińcy są częścią narodu rosyjskiego, a Hruszewski przez dużą część życia utrzymywał się z tantiem ze sprzedaży książki ojca, prowadząc jednocześnie działalność na rzecz rozwoju odrębnej tożsamości narodowej Ukraińców. Po przenosinach rodziny na Kaukaz, Hruszewski został wysłany do rosyjskiego gimnazjum w Tbilisi. Jego pierwsze fascynacje kulturalne związane były z literaturą rosyjską. Hruszewski wcześnie rozpoczął współpracę z czasopismem „Ukraińska Starina”, wydawanego po rosyjsku, ale poświęconego sprawom ukraińskim. Co ciekawe, od 17. roku życia Hruszewski prowadził dziennik, początkowo w języku rosyjskim, w którym wyznał, że pisanie w języku ukraińskim sprawiało mu trudność.

Poprzednia
1 2 3 4 5

Wstępniak

Dostęp do serwisu

Wydanie papierowe, Android, iOS, WWW, ebook.

Komentarz rysunkowy

Felietony

Andrzej Urbański

Kto i dlaczego był oburzony

Prezydent Kwaśniewski postanowił uroczyście obejść dziesiątą rocznicą obrad Okrągłego Stołu i wydał w Pałacu wielką uroczystość. To było całkowicie zrozumiałe.

Grzegorz Braun

FDR do denazyfikacji