Historia

Jak Portugalia wzbogaciła się na II wojnie światowej?

Jakub Wozinski

Co ciekawe, neutralna wobec Portugalii nie była nawet Hiszpania. Choć w czasie hiszpańskiej wojny domowej Salazar udzielił strategicznego wsparcia generałowi Franco, hiszpański przywódca poważnie rozważał inwazję na Portugalię. Hiszpanie wiedzieli, że posiadając w ręku kluczowy atut w postaci przesmyku gibraltarskiego, mogą sobie pozwolić na zajęcie terytorium swojego zachodniego sąsiada, gdyż nikt nie stanąłby w jego obronie. Co prawda 29 lipca 1940 r. Portugalia i Hiszpania podpisały traktat o przyjaźni i nieagresji, lecz ujawnione po latach dokumenty udowodniły, że sztab Franco bardzo długo rozważał atak na Portugalię. Salazar wiedział o tym i aktywnie zachęcał sąsiadów do zachowania neutralności. Ostatecznie Franco zrezygnował ze swoich planów, gdy po klęsce pod Stalingradem porażka państw Osi stała się już niemal pewnikiem.

Cenny archipelag

Z geopolitycznego i czysto militarnego punktu widzenia jednym z najcenniejszych zasobów należących do Portugalii były Azory. Położone 1500 km od Europy wyspy stanowiły kluczową bazę dla amerykańskiej inwazji w Europie. W pierwszych latach wojny po Atlantyku grasowały także niemieckie u-booty, a portugalski archipelag stanowił naturalne schronienie przed ich atakami.

Kwestia uzyskania dostępu do Azorów stała się szczególnie istotna w 1943 r. Amerykanie i Brytyjczycy podjęli rozmowy z Salazarem, żądając pełnego dostępu do wysp, lecz Portugalczyk wciąż nie chciał występować jako jednoznaczny sojusznik żadnej ze stron. Wymiana handlowa Portugalii z Niemcami odpowiadała w 1940 r. jedynie za 1,79 proc. całego portugalskiego eksportu, lecz w 1942 r. wzrosła już do 24,38 proc. Oficjalne oddanie Azorów aliantom oznaczałoby dla Portugalii poważne komplikacje w handlu z III Rzeszą.

Brytyjczycy byli tak bardzo zdeterminowani, aby uzyskać dostęp do archipelagu, że zdążyli przygotować tajny plan noszący kryptonim Lifebelt. Przez całą wiosnę i lato 1943 r. trwały prace nad doprecyzowaniem jego podstawowych założeń, które przewidywały, że trzy brytyjskie niszczyciele miały poprosić o wejście do portu i odegrać rolę konia trojańskiego. Schowani na pokładach żołnierze mieli opanować Porta Delgada i cały archipelag. Rozważano także otwarty, frontalny atak na wyspy, lecz ostatecznie Salazar udzielił nieformalnej zgody i Operacja Lifebelt nie musiała nigdy zostać wprowadzona w życie.

Jeszcze przed wkroczeniem na Azory Brytyjczycy przygotowali dwie inne sekretne operacje: Golden Eye i Panicle, których celem było przeprowadzenie akcji sabotażowych na wypadek niemieckiej inwazji na Półwysep Iberyjski. Brytyjczycy korzystali obficie z dostaw żelaza z Hiszpanii, lecz w okresie największych triumfów III Rzeszy nie byliby w stanie przeciwstawić się niemieckiej inwazji na państwa rządzone przez Franco i Salazara. Wspomniane operacje przewidywały wysadzenie w powietrze instalacji służących do transportu ropy naftowej i gazu ziemnego, urządzeń i maszyn portowych, mostów, a także głównych linii kolejowych oraz dróg. Zamierzano uczynić w ten sposób wszystko, aby po podboju Niemcy nie mogli przez długi czas stworzyć baz dla swoich u-bootów i byli sparaliżowani w swoich działaniach.

Znajomo brzmiąca nazwa Operacji Golden Eye (Złote oko) wiąże się z postacią Iana Fleminga, brytyjskiego agenta i jednocześnie autora słynnych powieści o losach agenta 007, Jamesa Bonda. W maju 1941 r. przybył do Lizbony, gdzie przygotowywał i nadzorował pracę sieci brytyjskich agentów i jednocześnie obserwował działania siatki niemieckich agentów. Twierdzi się niekiedy, że postać Jamesa Bonda powstała właśnie w czasie pobytu w Lizbonie, gdzie Fleming miał poznać działającego z wielkim rozmachem i fantazją agenta o pseudonimie „Trycykl”, o którym będzie jeszcze mowa.

Wolfram w centrum uwagi

Najważniejsza wojenna rozgrywka z Portugalią była związana z występującymi tam obficie złożami wolframu. Obecnie najważniejszym na świecie producentem tego metalu są Chiny, które kontrolują 87 proc. wydobycia, lecz w czasie II wojny światowej liderem wydobycia była właśnie Portugalia (która dziś odpowiada jedynie za 1 proc. globalnego wydobycia). W latach 50. okazało się, że bardzo bogate złoża znajdują się także w Austrii, lecz Hitler jeszcze o tym nie wiedział.

Wstępniak

Dostęp do serwisu

Wydanie papierowe, Android, iOS, WWW, ebook.

Komentarz rysunkowy

Felietony

Jan Piński

Polska Bez Cenzury

Cenzura jest tak stara jak świat. W końcu na początku było słowo. Mylą się ci, którzy uważają, że w Polsce cenzura skończyła się wraz likwidacją słynnego urzędu przy ul. Mysiej w Warszawie, w kwietniu 1990 r.

Katarzyna Janiszewska

Empire i regencja

Czy naprawdę wiemy, jak ubierały się bohaterki powieści Jane Austen?