Historia

Jak Portugalia wzbogaciła się na II wojnie światowej?

Jakub Wozinski

Co ciekawe, neutralna wobec Portugalii nie była nawet Hiszpania. Choć w czasie hiszpańskiej wojny domowej Salazar udzielił strategicznego wsparcia generałowi Franco, hiszpański przywódca poważnie rozważał inwazję na Portugalię. Hiszpanie wiedzieli, że posiadając w ręku kluczowy atut w postaci przesmyku gibraltarskiego, mogą sobie pozwolić na zajęcie terytorium swojego zachodniego sąsiada, gdyż nikt nie stanąłby w jego obronie. Co prawda 29 lipca 1940 r. Portugalia i Hiszpania podpisały traktat o przyjaźni i nieagresji, lecz ujawnione po latach dokumenty udowodniły, że sztab Franco bardzo długo rozważał atak na Portugalię. Salazar wiedział o tym i aktywnie zachęcał sąsiadów do zachowania neutralności. Ostatecznie Franco zrezygnował ze swoich planów, gdy po klęsce pod Stalingradem porażka państw Osi stała się już niemal pewnikiem.

Cenny archipelag

Z geopolitycznego i czysto militarnego punktu widzenia jednym z najcenniejszych zasobów należących do Portugalii były Azory. Położone 1500 km od Europy wyspy stanowiły kluczową bazę dla amerykańskiej inwazji w Europie. W pierwszych latach wojny po Atlantyku grasowały także niemieckie u-booty, a portugalski archipelag stanowił naturalne schronienie przed ich atakami.

Kwestia uzyskania dostępu do Azorów stała się szczególnie istotna w 1943 r. Amerykanie i Brytyjczycy podjęli rozmowy z Salazarem, żądając pełnego dostępu do wysp, lecz Portugalczyk wciąż nie chciał występować jako jednoznaczny sojusznik żadnej ze stron. Wymiana handlowa Portugalii z Niemcami odpowiadała w 1940 r. jedynie za 1,79 proc. całego portugalskiego eksportu, lecz w 1942 r. wzrosła już do 24,38 proc. Oficjalne oddanie Azorów aliantom oznaczałoby dla Portugalii poważne komplikacje w handlu z III Rzeszą.

Brytyjczycy byli tak bardzo zdeterminowani, aby uzyskać dostęp do archipelagu, że zdążyli przygotować tajny plan noszący kryptonim Lifebelt. Przez całą wiosnę i lato 1943 r. trwały prace nad doprecyzowaniem jego podstawowych założeń, które przewidywały, że trzy brytyjskie niszczyciele miały poprosić o wejście do portu i odegrać rolę konia trojańskiego. Schowani na pokładach żołnierze mieli opanować Porta Delgada i cały archipelag. Rozważano także otwarty, frontalny atak na wyspy, lecz ostatecznie Salazar udzielił nieformalnej zgody i Operacja Lifebelt nie musiała nigdy zostać wprowadzona w życie.

Jeszcze przed wkroczeniem na Azory Brytyjczycy przygotowali dwie inne sekretne operacje: Golden Eye i Panicle, których celem było przeprowadzenie akcji sabotażowych na wypadek niemieckiej inwazji na Półwysep Iberyjski. Brytyjczycy korzystali obficie z dostaw żelaza z Hiszpanii, lecz w okresie największych triumfów III Rzeszy nie byliby w stanie przeciwstawić się niemieckiej inwazji na państwa rządzone przez Franco i Salazara. Wspomniane operacje przewidywały wysadzenie w powietrze instalacji służących do transportu ropy naftowej i gazu ziemnego, urządzeń i maszyn portowych, mostów, a także głównych linii kolejowych oraz dróg. Zamierzano uczynić w ten sposób wszystko, aby po podboju Niemcy nie mogli przez długi czas stworzyć baz dla swoich u-bootów i byli sparaliżowani w swoich działaniach.

Znajomo brzmiąca nazwa Operacji Golden Eye (Złote oko) wiąże się z postacią Iana Fleminga, brytyjskiego agenta i jednocześnie autora słynnych powieści o losach agenta 007, Jamesa Bonda. W maju 1941 r. przybył do Lizbony, gdzie przygotowywał i nadzorował pracę sieci brytyjskich agentów i jednocześnie obserwował działania siatki niemieckich agentów. Twierdzi się niekiedy, że postać Jamesa Bonda powstała właśnie w czasie pobytu w Lizbonie, gdzie Fleming miał poznać działającego z wielkim rozmachem i fantazją agenta o pseudonimie „Trycykl”, o którym będzie jeszcze mowa.

Wolfram w centrum uwagi

Najważniejsza wojenna rozgrywka z Portugalią była związana z występującymi tam obficie złożami wolframu. Obecnie najważniejszym na świecie producentem tego metalu są Chiny, które kontrolują 87 proc. wydobycia, lecz w czasie II wojny światowej liderem wydobycia była właśnie Portugalia (która dziś odpowiada jedynie za 1 proc. globalnego wydobycia). W latach 50. okazało się, że bardzo bogate złoża znajdują się także w Austrii, lecz Hitler jeszcze o tym nie wiedział.

Wstępniak

Dostęp do serwisu

Wydanie papierowe, Android, iOS, WWW, ebook.

Komentarz rysunkowy

Felietony

Grzegorz Jakubowski

Piosenkarka Dorota R. zatrzymana. Niebezpieczna kobieta „Pitbulla” przesłuchiwana przez policję

Piosenkarka Dorota R. została zatrzymana w środę rano – dowiedział się dwutygodnik „Bez Cenzury”.

Grzegorz Braun

Rachunki za Wołyń

Minęły już blisko trzy ćwierci wieku, a my nadal nie wiemy, co nas właściwie spotkało. Jakie były polityczne, militarne, ekonomiczne i policyjno-prowokacyjne uwarunkowania tamtej czystki etnicznej?